نهضت ادبی همراه با رسمی بودن زبان پارسی در هندستان برای میراث فرهنگ ایران بیش از حد تصور ما ارزشمند بود، زیرا در عصر همین نهضت بود که دهها تالیف پارسی در هندستان نگهداری یا باز نویسی شد تا از دستبرد روزگار مصون بماند. اگر در ایران اجانب بویژه فرانسه و انگلستان و روسیه به نابود سازیِ برنامه ریزی شده کتابهای پارسی اقدام کردند، بسیاری از این متون در هندستان برجا ماند، و سپس بدست ما رسید. یعنی تمام متون پارسی ماقبل صفویه که اکنون در دست ما است یا در هندستان نگهداری شدند و بعد به ما رسیدند، یعنی اگر این کتابها در هندستان و بعضی هم در بخارا حفظ و تکثیر نشده بود، ما امروز از این گنجینهٔ عظیم ادب و فرهنگ مکتوب ایرانی همان اندازه در اختیار داشتیم که از آثار رودکی و دیگر سخنوران و ادیبان بزرگ عهد طاهری و سامانی در اختیار داریم، به زبان دیگر ، شاید ما امروز در کتابها میخواندیم که مثلا مولوی، حافظ و یا سعدی و و و، یک شاعر بلند آوازه بوده و اشعار بسیار زیادی هم سروده بوده است، و از کتابهای ایشان اثری در دست نبود. و تنها نمونههایی در اینجا و آنجا به چشم میخورد. همچنان که هر کتابی که در دیگر دیارها حفظ نشد برای ما نیز محفوظ نماند و به دست وحشی های بی بته و بی اصل و نسب تازه از بیابان درآمده در زمان جنگ جهانی اول و دوم سوزانده و غارت شده و از بین برده شد
نمونههای از نقاشیهای حمزه نامه بزرگترین و با ارزشترین کتاب داستانی و مصور جهان که نقاشان ایرانی قرن ۱۰ هجری در هندستان آنرا خلق کردند.
امیر حمزه یک شخصیت افسانهای ایرانی میباشد و حمزه نامه داستان دلاوریهای اوست.
حمزه یک نام پارسی است و اینکه بعدها اعراب از آن برای داستانهای خیالی خود بهره بردند، آنرا عربی نمیکند. چنانچه امروزه اعراب نام کودکان خود را از نامهای شاهنامه میگیرند، بعد از پنجاه سال آنها را نمیتوان نام عربی نامید.
حمزهنامه مجموعه داستان مصور فارسی است. نگارش این داستان به قرن پانزدهم میلادی باز میگردد و نام مولفش مشخص نیست. ویژگی اصلی کتاب حمزه نامه مصور بودن آن است که مکتب نگارگری ویژهای دارد. این اثر در دربار هند تالیف شده است. نقاشیهای این کتاب چهرههایی مینیاتوری دارند. و حتی شخصیتهایی مانند انوشیروان و بزرگمهر نیز با ظاهری مینیاتوری ترسیم شدهاند. شخصیت پردازی حمزه در این داستان مرکب از دو شخصیت تاریخی است. یکی انوشیروان ساسانی و دیگری امیر حمزه که در قرن دوم و سوم هجری در سیستان میزیسته است. حمزه در داستان حمزه نامه داماد انوشیروان ساسانی است و مهرنگار دختر انوشیروان را در نکاح خود دارد و فرزندانی بنام قباد و ابراهیم و علمشاه و بدیع الزمان از وی دارد. دشمن قسم خورده او زمردشاه پادشاه مشرق زمین است و هرکدام از دو طرف در نبرد عیارانی دارند که دلاورند و با هم میجنگند. برخی از این عیاران زن هستند و مهمترین چهره عیار حمزه نامه خوشخرام است که زنی عیار است و در رشادت کم از مردان نیست. برای نگارش این اثر بیش از یکصد نقاش و صحاف و خطاط به دربار اکبرشاه رفتند که بیشتر ایرانی بودند از این رو شباهت زیادی بین مینیاتورهای این داستان و مینیاتورهای ایرانی عصر صفوی وجود دارد. امروزه از حمزه نامه بیش از ۱۵۲ قطعه هنری باقی مانده که در موزه ملی وین و نیز درکشورهای آلمان ایالات متحده و هندوستان نگهداری میشوند. این اثر در دوران گذشته به لهچههای عربی، ترکی، گرجی و اردو نیز ترجمه شده بود.
نمايشگاهی ديدنی تحت عنوان ماجراهای حمزه از روز ۶ مارس در موزه «ويکتوريا و آلبرت» واقع در لندن برگزار شد. در اين نمايشگاه که تا ۸ ژوئن ادامه خواهد داشت، تعدادی از نقاشی های کم نظير کتاب حمزه نامه که در سده های ۱۵ و ۱۶ میلادی تهيه شده است به نمايش گذاشته شده اند.
در کل حمزه نامه ۳۶۰ داستان دارد. اين مجموعه در دو نسخه مختلف تنظيم شده است. نسخه اصلی آن حاوی ۱۸۶ نقاشی و يا مجالس تصويری می باشد و در نيمه دوم قرن ۱۵ ميلادی تهيه شده است. بسياری از اشعار اين نسخه را ميرعلاالدوله قزوينی و مير علی که نظارت برتهيه اين نسخه را به عهده داشتند، سروده اند. اين نسخه در دوازده مجلد يکصد صفحه ای تهيه شد. قطع اين نسخه يک متر در يک متر و نيم است. تهيه هر جلد از اين مجموعه دو سال به طول انجاميده است.
مسوليت تهيه نسخه دوم حمزه نامه به محمد عارف قندهاری نويسنده کتاب تاريخ اکبری و گرد آورنده آئين اکبری واگذار شد. اين نسخه ابتدا در ۱۵ مجلد و سپس در ۱۷ مجلد تهيه شد.
امير حمزه در افسانه های پارسی و هندوستان، شخصيتی فرا واقعی دارد. داستان هايی که از او نقل می کنند از او شخصيتی حماسی و افسانه ای می سازد. حمزه یک نام پارسی است و ربطی به اعراب که از همه چیز را از ایرانیان کپی کردن ندارد. اين شخصيت بيشتر براساس افسانه های پارسی و داستان های هزار ويک شب شکل گرفته است.
حمزه مانند ديگر قهرمانان افسانه های پارسی از صفات دلاوری، جوانمردی، جسارت، زيبايی ظاهری و قوای جسمانی فوق العاده برخوردار است. چهره های حمزه نامه تماما به سبک مینیاتور ترسیم شده اند. چهره های امپراتوران و بزرگان ایران هم مانند خسرو پرويز، بزرگمهر حکيم و يا انوشيروان بصورت مینیاتور ترسيم شده است.
در حمزه نامه روايت شده است: امير حمزه همسر مهرنگار دختر انوشيروان ساسانی بوده است. او از مهرنگار پسری به نام قباد دارد و ديگر فرزندان او ابراهيم، علمشاه رومی و بديع زمان هستند. مرکب امير حمزه، اسبی سه چشم و بالدار به نام اشغر است که از مادری پری و پدری ديو به دنيا آمده است.
خوش خرام از عياران زن
دشمن قسم خورده حمزه، زمرد شاه پادشاه مشرق زمين است. هر دو طرف، ماموران و پيشمرگان شجاع ودليری دارند که از آنها به عنوان عيار نام برده شده است. ماموريت اصلی عياران جاسوسی و از بين بردن دشمنان بود. درميان آنان، عياران زن هم به چشم می خورند که معروفترين آنها خوش خرام است، که در جنگاوری کم از عياران مرد ندارد.
مجموعه حمزه نامه در زمان اکبرشاه از شهریاران سلسله تيموريان هند گردآوری شد. اکبرشاه علاقه بی حد و حصری به زبان و فرهنگ و ادبیات پارسی داشت. و برای اشاعه فرهنگ و زبان پارسی کوشش های بسياری نمود.
اشغر، اسب امير حمزه
به دستور اکبرشاه برای اولين بار در هندوستان قصد تهيه يک شاهنامه بر اساس داستان های هندی به زبان پارسی بود.
از اين رو، در قرن پانزده ميلادی به دستور اکبر شاه و به همت وزيرش ابوالفضل، از بيش از يکصد نقاش، تذهيب کار، خطاط وصحاف ایرانی برای ترسيم نقاشی ها و يا مجالس تصويری مجموعه حمزه نامه دعو ت شد. بيشتر اين افراد را هنرمندان ايرانی تشکيل می دادند. به همين علت است که شباهت های بسياری بين مينياتورهای ايرانی عصر صفويه و اين نقاشی ها به چشم می خورد و تقريبا تمام مشخصات مينياتورهای ايرانی از جمله بکار گيری پرسپکتيو در اين نقاشی ها محسوس است.
از جمله هنرمندانی که به دعوت اکبرشاه به هندوستان رفتند می توان از قاسم علی و آقا ميرک از شاگردان برجسته کمال الدين بهزاد استاد مسلم مينياتور ايرانی، نام برد. به همين دليل در بسياری از نقاشی های حمزه نامه تاثير آثار بهزاد کاملا مشهود است. حتا تعداد اندکی از نقاش هايی حمزه نامه منسوب به کمال الدين بهزاد هستند.
ملک ايرج نوجوان، رهبر ايرانيان زرتشتی
بسياری از داستان ها و شخصيت های حمزه نامه تحت تاثير شاهنامه فردوسی هستند. در حاليکه عده ای از مورخين پيدايش شخصيت حمزه و داستان های حمزه نامه را سالها پس از تنظيم شاهنامه فردوسی می دانند.
مانند شاهنامه، بيشتر افسانه های حمزه نامه به طور شفاهی تا زمان گردآوری آن (قرن ۱۵ ميلادی) حفظ شده اند. از اين رو بسياری از داستانها در طی اين سالها دستخوش تغيير شده اند، و در طول زمان به آنها اضافه يا از آنها کاسته شده است.
حمزه نامه که در آن روزگار نقطه عطفی در پرورش وگسترش نقاشی هند بشمار می آمد، اکنون نيز يکی از مهمترين آثار هنری است که از دوران امپراتوری صفوی در هندوستان به جای مانده است.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر