کهنترین سندی که در آن از واژه شترنگ سخن رفته است، «کارنامه اردشیر بابکان» امپراتور بزرگ ساسانی نام دارد. این کتاب در سال ٦٠٠ میلادی به زبان پهلوی نوشته شده است. در آنجا میخوانیم که در زمان اردوان پنجم، واپسین پادشاه اشکانی(٢١٦- ٢٢٦ میلادی)، درباریان ایران شترنگ بازی میکردند.
بنابراین، دستکم ٣٠٠ سال پیش از روزگار انوشیروان امپراتور ساسانی، ایرانیان شترنگ را میشناختهاند. شترنگ را امروزه شترنج میخوانند و شطرنج مینویسند.
افزون بر «کارنامه اردشیر بابکان» امپراتور ساسانی، سدها نوشته دیگر به زبان پهلوی در دست هست که همگی به شترنگ و بازی تخت و نرد پرداختهاند و درباره این دو بازی آگاهیهای بسیاری بدست دادهاند. بطور مثال کتابی به نام «ماتیکان شترنگ(چیترنگ)» است و «چارشن شترنگ»(گزارش شترنگ).
آیا شترنگ را هندیها پدید آوردند؟
دیرینهترین نوشتههای هندی دربارهی شترنگ، یکی «حکایت سوباندهو» است که در سالیان نخست سده٧ میلادی نوشته شده است، و دیگری «داستان بانا» است که نگارش آن به همان سده٧ میرسد. در «حکایت سوباندهو» تنها به مُهرههای شترنگ اشاره شده است و در «داستان بانا» از آموزش شترنگ در زمان یکی از پادشاهان بخش شمالی هندوستان توسط ایرانیان به او سخن رفته است.
پس با اسناد کهن تاریخی و کهنترین سندی که از پدیداری شترنگ در هند در دست هست، که۳۰۰۰ سال پس از «کارنامه اردشیر بابکان» نوشته شده است. نتيجه میگيريم ایرانیان هزاران سال پیشتر از هندیها شترنگ را میشناختند.
شیوهی بازی شترنگ در گذشته
این نیز گفتنی است که در گذشته شیوه حرکت برخی از مُهرهها و جای آنها با شترنگی که اکنون بازی میشود، تفاوت اندکی داشت. در آغاز بازی، شاه سفید در خانه سفید و وزیر سفید در خانه سیاه بود. امروز وارون آن بازی میشود. در گذشته وزیر، تنها یک خانه میتوانست حرکت کند. اما امروز هرچند خانه که بخواهد. حرکت مُهره پیل نیز در گذشته با امروز تفاوت میکرد و تنها ٣ خانه میتوانست پیش برود.
یارینامهها:
آگاهیهای تاریخی این جُستار برگرفته از کتاب: «سیر شترنگ ایران در جهان» نوشتهی عبدالحسین نوابی (انتشارات شباویز- ١٣٧٨).
«آفرین فردوسی» نوشتهی دکتر محمد جعفر محجوب (انتشارات مروارید- ١٣٧١).
جستار «بررسی تطبیقی روایت شترنگ و نرد در شاهنامهی فردوسی با روایت مشابه در متون پهلوی» نوشته ی لیلا جانی (در کتاب «هزارمین سال سرایش شاهنامهی فردوسی»- دانشگاه آزاد، ١٣٩٠).
برگرفته از تارنمای امرداد
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر